El pasado día 17 de junio falleció en Lanzarote, isla
donde hacía algún tiempo estableció su residencia, el poeta y narrador
portugués José Saramago (nacido en 1922 en Azhinhaga, Santarém) y autor de
poemarios como:
Para hacerle un homenaje, vamos a nombrar hoy a los
músicos, españoles y portugueses, que han cantado sus poemas.
Vamos a usar la edición de Poesía completa, bilingüe
(Alfaguara, 2005). La primera paginación corresponde a la versión original
portuguesa y la segunda página que ponemos es la versión española.
LOS
CANTAUTORES DEL EXILIO PORTUGUÉS:
El primer cantante que musicó poemas suyos fue Luís Cilia (Huambo, Angola, 1943) que,
en su exilio de París (por la dictadura portuguesa de Salazar), graba en 1967,
en su primer disco LP llamado “La poésie portugaise de nos jours et de
toujours-1” (dentro de la colección “Les uns par les autres”, dos poemas:
Dia não[Día no], (corte A4), poemadecimosegundo de la
sección Até ao sabugo [Hasta la carne], del libro Os poemas possíveis [Los
poemas posibles] (1966) (p. 42-43 P.C.)
DIA NÂO
Y en el corte A6, Contracanto.Poema primero de la sección Nesta esquina do tempo [En esta esquina del tiempo], del libro Os poemas possíveis [Los poemas
posibles] (1966) (p. 192-193 P.C.).
CONTRACANTO
Dos años más tarde, en 1969, Luis Cilia en su segundo LP
francés, “La poésie portugaise de nos jours et de toujours-2”, canta otros dos
poemas de Saramago:
En el corte A1:
Há-de haver. Poema33º de la sección Até
ao sabugo [Hasta la carne], del libro Os
poemas possíveis [Los poemas posibles] (1966) (p. 84-85 P.C.)
HÁ-DE HAVER
Y, en el corte B5, Nâo me peçan razoês [No me pidan razones], poema décimo de la sección Nesta esquina do tempo [En esta esquina
del tiempo], del libro Os poemas
possíveis [Los poemas posibles] (1966) (p. 210-211 P.C.).
NÂO ME PEÇAN RAZOÊS
Luis Cilia termina su época francesa en 1971, con el
disco “La poésie portugaise de nos jours et de toujours-3”, en el que graba
otras dos canciones con poemas de Saramago:
En el corte B1: Poema a boca fechada [Poema a boca cerrada],
poema primero de la sección Poema a
boca fechada, del libro Os poemas possíveis [Los poemas posibles] (1966)
(p. 120-121 P.C.)
POEMA A BOCA FECHADA
Y en el B2, Venham leis, que es el poema Ouvindo
Beethoven [Oyendo a Beethoven], poema quinto de la sección Poema a boca fechada [Poema a boca
cerrada], del libro Os poemas possíveis
[Los poemas posibles] (1966) (p. 128-129 P.C.)
VENHAM LEIS
LOS
CANTAUTORES PORTUGUESES:
Tras el fin de la dictadura por la Revolución de los
claveles, los cantautores portugueses continúan cantando sus poemas:
MANUEL
FREIRE:
En 1974 el cantante Manuel
Freire (Manuel Augusto Coentro de Pinho Freire: Vagos, Aveiro, Portugal,
1942), en su LP de igual título, graba y canta dos poemas más. El disco
se reditó en 1984.
Fala do velho do restelo ao astronauta[Habla del viejo de Restelo al astronauta] (corte B3),poema octavode la sección Poema
a boca fechada [Poema a boca cerrada], del libro Os poemas possíveis [Los poemas posibles] (1966) (p. 134-135 P.C.)
FALA DO VELHO DO RESTELO AO ASTRÓNAUTA
Y Ouvindo Beethoven [Oyendo a Beethoven], (corte B6), que como hemos indicado,
es el poema quinto de la sección Poema a
boca fechada [Poema a boca cerrada], del libro Os poemas possíveis [Los
poemas posibles] (1966) (p. 128-129 P.C.)
OUVINDO BEETHOVEN
En 1978, en el disco LP de Manuel Freire “Devolta”, graba el poema Dia nâo (corte A3) con la música de Luís Cilia de 1967.
Poemadecimosegundo de la
sección Até ao sabugo [Hasta la carne], del libro Os poemas possíveis [Los
poemas posibles] (1966) (p. 42-43 P.C.)
DIA NÂO
PEDRO
BARROSO:
También en 1978, el cantautor portugués Pedro Barroso (António Pedro da Silva
Chora Barroso: Lisboa, 1950 - 2020) edita el disco “Água mole em pedra dura”,
donde le pone música al poema Nasce
Afrodite, amor, nasce o teu corpo (corte A5).
Se trata del poema Afrodite
[Afrodita], poema 23º de la sección Nesta
esquina do tempo [En esta esquina del tiempo], del libro Os poemas possíveis [Los poemas
posibles] (1966) (p. 236-237 P.C.).
NASCE AFRODITE, AMOR, NASCE O TEU CORPO
LAS
NUEVAS FADISTAS:
MÍSIA:
Pero tienen que pasar 22 años para que otra cantante
portuguesa, Misia (Susana María
Alfonso de Aguiar: Porto, Portugal, 1955) tome el relevo a la hora de cantarle
y, ya en formato CD, grabe poemas suyos: en 1993: Fado Adivinha, con música de António
Victorino D'Almeida (Lisboa, 1940).
Poema Adivinha [Adivinanza], octavo de la sección Nesta esquina do tempo [En esta esquina
del tiempo], del libro Os poemas
possíveis [Los poemas posibles] (1966) (p. 206-207 P.C.).
FADO ADIVINHA
En 1998, en el CD “Garras dos sentidos”, canta Nenhuma estrela caíu (pista 5), con
música de Franklin Rodrigues.
Se trata del poema A
ponte [El puente], 57º del libro Provavelmente
alegría [Probablemente alegría] (1970). Canta las estrofas 1ª 3ª y 7ª (p. 462-465
P.C.), sustituyendo en el verso 1 Vidraças (cristales) por Janelas (ventanas).
NENHUMA ESTRELA CAÍU
Y en 2005, en el CD “Drama box”, el tema Fado Adivinha II (corte 11), nueva versión del poema Adivinha [Adivinanza], octavo de la sección Nesta esquina do tempo [En esta esquina del tiempo], del libro Os poemas possíveis [Los poemas
posibles] (1966) (p. 206-207 P.C.), esta vez con música de Mario Pacheco.
FADO ADIVINHA II
LOS
ESPAÑOLES FRONTERIZOS:
Pero no han sido solo cantantes portugueses los que han
musicado a José Saramago, pues dos cantantes españoles fronterizos de Portugal
también lo han hecho, lo que viene a demostrar la influencia que su poesía ha
tenido en toda la península.
El primero fue el andaluz Juan Santamaría (Ayamonte,
Huelva, 19--) que, en 2004, para conmemorar el 30º aniversario de la Revolución
de los Claveles (1974), graba el CD “Feitico ibérico. Fados e outros cantares” [Hechizo ibérico. Fados y otros cantares],
donde pone música a seis poemas de Saramago, intercalándolos con otros seis del
español Juan Ramón Jiménez. Los de Saramago son:
1. Retrato do poeta
quando jovem[Retrato del poeta cuando joven].
Poema 41º de la sección
Até ao sabugo [Hasta la carne], del
libro Os poemas possíveis [Los poemas
posibles] (1966) (p. 100-101 P.C.).
RETRATO DO POETA QUANDO JOVEM
3. Adivinha [Adivinanza]
Octavo de la sección Nesta esquina do tempo [En esta esquina
del tiempo], del libro Os poemas
possíveis [Los poemas posibles] (1966) (p. 206-207 P.C.).
ADIVINHA
5. Dia não [Día no].
Poema decimosegundo de la sección Até ao sabugo [Hasta la carne], del libro Os poemas possíveis [Los poemas posibles] (1966) (p. 42-43 P.C.).
DIA NÃO
7. Aproximação,
Poema 55º de la sección Nesta esquina do tempo [En esta esquina del tiempo], del libro Os poemas possíveis [Los poemas
posibles] (1966) (p. 308-309 P.C.).
APROXIMAÇÃO
8. Nesta esquina do
tempo,
Poema 18º de la sección Nesta esquina do tempo [En esta esquina del tiempo], del libro Os poemas possíveis [Los poemas
posibles] (1966) (p. 226-227 P.C.).
NESTA ESQUINA DO TEMPO
10. Inventário,
Poema 34º de la sección Nesta esquina do tempo [En esta esquina del tiempo], del libro Os poemas possíveis [Los poemas
posibles] (1966) (p. 260-261 P.C.).
INVENTÁRIO
El otro fue Luís Pastor
(Berzocana, Cáceres,1952), que en 2006
nos regala un trabajo completo del poeta, un doble CD con 15 canciones llamado “Nesta
esquina do tempo / En esta esquina del tiempo” cantadas en español y en
portugués, donde también podemos escuchar la voz de Saramago recitando un
poema. La editorial “El ángel caído” ha reeditado el trabajo en 2013.
En el libreto, un texto del poeta nos dice:
Al tomar la decisión de cantar en portugués, Luis Pastor
hizo algo más que cruzar una frontera lingüística. Ya sabemos que no siempre es
cómodo, para un español, penetrar en los diabólicos secretos de la
pronunciación lusa, descifrar murmullos que, a su oído, son casi inaudibles.
Que cada uno aprecie hasta donde llegó el éxito de Luis en este aspecto. A mí,
lo que más me importa es reconocer en esta su “emigración musical” sonoridades
nuevas, nuevas modulaciones, como si a la lengua portuguesa, al llevarla del
brazo, se le hubiera transmitido un calor especial, una dulzura de otra época,
un diferente modo de sentir.
Que sea yo el autor de las poesías aquí interpretadas, en
portugués, y también en castellano, es sólo una feliz coincidencia. Lo que más
importa es la música. Y la voz, esa inconfundible voz de Luis Pastor, áspera y
al mismo tiempo suave, como lo fueron las voces de los grandes trovadores del
siglo pasado.
Oigámoslo. El tiempo cabe todo en la duración de un
disco.
José Saramago.
1. Nesta esquina do tempo.
Poema 18º de la sección Nesta esquina do tempo [En esta
esquina del tiempo], del libro Os poemas possíveis [Los poemas posibles] (1966)
(p. 226-227 P.C.).
NESTA ESQUINA DO TEMPO
2. Cantiga do sapo.
Poema 49º de la sección Nesta esquina do tempo [En esta esquina del tiempo], del libro Os poemas possíveis [Los poemas
posibles] (1966) (p. 294-295 P.C.).
CANTIGA DO SAPO
3. Parábola.
Poema 29º del libro Provavelmente
alegría [Probablemente alegría] (1970) (p. 396-397).
PARÁBOLA
4. Aproxiaçâo.
Poema 55º de la sección Nesta esquina do tempo [En esta esquina del tiempo], del libro Os poemas possíveis [Los poemas
posibles] (1966) (p. 308-309 P.C.).
APROXIAÇÂO
5. Dispostos em cruz.
Poema 66º del libro Provavelmente
alegría [Probablemente alegría] (1970) (p. 482-483).
DISPOSTOS EM CRUZ
6. Elegia à moda antiga.
Poema 47º del libro Provavelmente
alegría [Probablemente alegría] (1970) (p. 440-441).
ELEGIA À MODA ANTIGA
7. Pesadelo.
Poema 22º de la sección Nesta esquina do tempo [En esta esquina del tiempo], del libro Os poemas possíveis [Los poemas
posibles] (1966) (p. 234-235 P.C.).
PESADELO
8. Nem sempre a mesma rima.
Poema
40º del libro Provavelmente alegría
[Probablemente alegría] (1970) (p. 426-427).
NEM SEMPRE A MESMA RIMA
9. Ergo uma rosa [Alzo una rosa].
Poema 64º de la sección Nesta esquina do tempo [En esta esquina del tiempo], del libro Os poemas possíveis [Los poemas
posibles] (1966) (p. 326-327 P.C.).
ERGO UMA ROSA
10. Inventário.
Poema 34º de la sección Nesta esquina do tempo [En esta esquina del tiempo], del libro Os poemas possíveis [Los poemas
posibles] (1966) (p. 260-261 P.C.).
INVENTÁRIO
11. Adivinha[Adivinanza].
Poema octavo de la sección Nesta esquina do tempo [En esta esquina
del tiempo], del libro Os poemas
possíveis [Los poemas posibles] (1966) (p. 206-207 P.C.).
ADIVINHA
12. Jogo do lenço [Juego de pañuelo].
Poema 40º de la sección Nesta esquina do tempo [En esta esquina
del tiempo], del libro Os poemas
possíveis [Los poemas posibles] (1966) (p. 274-275 P.C.).
JOGO DO LENÇO
13. Digo pedra.
Poema 45º del libro Provavelmente
alegría [Probablemente alegría] (1970) (p. 436-437).
DIGO PEDRA
14. Teu corpo de terra y agua.
Poema 64º del libro Provavelmente
alegría [Probablemente alegría] (1970) (p. 478-479).
TEU CORPO DE TERRA Y AGUA
15. Catorze de junio (poema recitado por José Saramago)
LOS
PORTUGUESES:
En 2005, el cantautor portugués Manuel Freire (Manuel Augusto Coentro de Pinho Freire: Vagos,
Aveiro, Portugal, 1942), edita en Portugal el CD “As canções possíveis.Manuel Freire canta José Saramago”, disco dedicado
íntegramente a musicar poemas de este poeta (12 temas).
En el cuadernillo interior, nos dice Saramago:
Estes poemas foram palavras caladas. Um dia longínquo
(vai para trinta anos ou já os fez) Luís Cília, lá no seu exílio em França, deu
música e voz a algumas delas.
Depois, no árido exílio interior, Pedro Barroso fez
cantar Afrodite. E logo Manuel Freire se veio sentar a meu lado para ouvir
Beethoven e pôr na boca do Velho de Restelo ditos que eran obra de razão. Hoje,
o mesmo Manuel Freire recolhe todas estas vozes e músicas, as que são suas e
nosas, e as que, sendo de outros, nossas são também, para as reunir em um só
abraço. Há palavras que atam e há palabras que separam. Estas são das que unem
e aconchegam. Por isso, enquanto ele canta, eu vou dizendo baixinho o que
escrevi. É uma forma de agradecer.
José Saramago
Estos poemas eran palabras mudas. Un día lejano (hace
treinta años o ya los ha hecho) Luís Cília, de vuelta en el exilio en Francia,
puso música y voz a algunos de ellos.
Luego, en el árido exilio interior, Pedro Barroso hizo
cantar a Afrodita. Y entonces Manuel Freire vino a sentarse a mi lado a
escuchar a Beethoven y poner en boca de Velho de Restelo dichos que eran obra
de la razón. Hoy, el mismo Manuel Freire recoge todas estas voces y cantos, los
que son suyos y nuestros, y los que, siendo de otros, también son nuestros,
para juntarlos en un solo abrazo. Hay palabras que unen y hay palabras que
separan. Estos son los que se unen y se acurrucan. Por eso, mientras él canta,
digo lo que escribí en voz baja. Es una forma de decir gracias.
José Saramago
Éstos temas son:
1. Circo.Poema de la
sección Até ao sabugo [hasta la
carne], del libro Os poemas possíveis
[Los poemas posibles] (1966) (p. 80 P.C.)
CIRCO
2. Nem sempre a mesma rima.Poema 40º del libro Provavelmente alegría [Probablemente
alegría] (1970) (p. 426-427).
NEM SEMPRE A MESMA RIMA
3. Tenho a alma queimada.Poema 48º del libro Provavelmente
alegría [Probablemente alegría] (1970) (p. 442-443).
4. Ouvindo Beethoven [Oyendo a Beethoven], poema quinto de la sección Poema a
boca fechada [Poema a boca cerrada], del libro Os poemas possíveis [Los
poemas posibles] (1966) (p. 128-129 P.C.). Poema ya grabado en 1974.
5. Retrato do poeta quando joven [Retrato del poeta cuando joven], poema 41º de la sección
Até ao sabugo [Hasta la carne], del
libro Os poemas possíveis [Los poemas
posibles] (1966) (p. 100-101 P.C.)
6. Jogo do lenço[Juego de pañuelo].Poema 40º de la sección Nesta esquina
do tempo [En esta esquina del tiempo], del libro Os poemas possíveis [Los poemas posibles](1966) (p. 274-275 P.C.).
7. Tenho um irmão siamés. Poema 28º del libro Provavelmente
alegría [Probablemente alegría] (1970) (p. 394-395).
8. Dispostos em cruz.Poema 66º del libro Provavelmente
alegría [Probablemente alegría] (1970) (p. 482-483).
9. Fala do velho do Restelo ao astronauta [Habla del viejo de Restelo al astronauta], poema octavode la sección Poema
a boca fechada [Poema a boca cerrada], del libro Os poemas possíveis [Los poemas posibles] (1966) (p. 134-135 P.C.). Poema ya grabado en 1974.
10. A ponte[El puente], poema 57º del libro Provavelmente alegría [Probablemente alegría] (p. 462-465 P.C.).
11. Dia não[Día
no], poema decimosegundo de la sección Até
ao sabugo [Hasta la carne], del libro Os
poemas possíveis [Los poemas posibles] (1966) (p. 42-43 P.C.). Poema ya
grabado en 1978, con la música de Luís Cilia de 1967.
12. É tão fundo o silêncio[Es tan hondo el silencio]. Poema 21º del libro Provavelmente alegría [Probablemente
alegría] (p. 380-381 P.C.).
Y también en 2005, el cantante y compositor portugués Fernando Tordo (Fernando Travassos
Tordo: Lisboa, 1948) edita el CD “Tributo aos laureados Nobel. Tordo canta”
donde, en la pista 12, le pone música y canta el poema Circo.
Como hemos indicado, pertenece a lasección Até ao sabugo [hasta la
carne], del libro Os poemas possíveis
[Los poemas posibles] (1966) (p. 80 P.C.)
He estado leyendo tu blog, y me ha trasportado a mis años mozos... especialmente por los discos que reconocí (no todos, también es cierto) y me preguntaba si exite la posibilidad de hacerse con alguna grabación de esas que están absocutamente descatalogadas. De ésas que no son Serrat ni Paco Ibáñez (que sí se pueden conseguir). Sea como fuere, animarte a que sigas mostrándonos esa fusión mágica entre poesía y música. Me ha gustado tu blog. Espero verlo crecer Un saludo
He estado leyendo tu blog, y me ha trasportado a mis años mozos... especialmente por los discos que reconocí (no todos, también es cierto) y me preguntaba si exite la posibilidad de hacerse con alguna grabación de esas que están absocutamente descatalogadas. De ésas que no son Serrat ni Paco Ibáñez (que sí se pueden conseguir).
ResponderEliminarSea como fuere, animarte a que sigas mostrándonos esa fusión mágica entre poesía y música.
Me ha gustado tu blog. Espero verlo crecer
Un saludo
grancesar@starmedia.com